खरच देशाचे नाव बदलून भारत होणार आहे का? वादविवाद अन्वेषण

अलीकडे, भारत सरकारने G-20 शिखर परिषदेचा एक भाग म्हणून 18 ते 22 सप्टेंबर दरम्यान होणाऱ्या विशेष अधिवेशनासाठी आमंत्रणे पाठवली आहेत. भारताच्या राष्ट्रपतींच्या अधिकृत निमंत्रण पत्रात ‘प्रेसिडेंट ऑफ इंडिया’ या नेहमी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाऐवजी ‘प्रेसिडेंट ऑफ भारत’ वापरण्याने सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले. शब्दांच्या या निवडीमुळे राजकीय वादाला तोंड फुटले आणि भारत अधिकृतपणे आपले नाव बदलून भारत असे करत आहे की नाही असे प्रश्न निर्माण झाले.

 

खरच देशाचे नाव बदलून भारत होणार आहे का? वादविवाद अन्वेषण
खरच देशाचे नाव बदलून भारत होणार आहे का? वादविवाद अन्वेषण

 

31 ऑगस्ट रोजी केंद्र सरकारने जाहीर केले की 18 ते 22 सप्टेंबर दरम्यान विशेष अधिवेशन आयोजित केले जाईल. विशेष म्हणजे, राष्ट्रपतींनी पाठवलेल्या पत्रात, ‘प्रेसिडेंट ऑफ इंडिया’ या नेहमी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाऐवजी ‘प्रेसिडेंट ऑफ भारत’ हा शब्द वापरण्यात आला होता. देशाच्या अधिकृत नावात संभाव्य बदलाची अटकळ.

 

यालाच वारा देत भाजपा चे प्रवक्ता संबित पात्रा यांनी ट्विट करत ‘Prime Miniser of Bharat’ असा उल्लेख असलेले पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे पत्र सर्वाजानीक केले आहे. हा शब्द वापरल्याने राजकीय व्यासपीठावर चर्चा सुरू झाली. विरोधकांच्या दाव्यानंतरही स्पष्टीकरण न देता आपल्या नेहमीच्या कार्याशैलीप्रमाणे Surprize देत देशाचे अधिकृत नाव आता केवळ भारत असल्याची घोषणा करेल याची शक्यता नाकारता येत नाही.

 

केंद्र सरकार अशा पद्धतीने देशाचे नाव बदलू शकते का?

देशाच्या नावात कोणतीही सुधारणा करण्याचा अधिकार संविधानात नमूद केल्याप्रमाणे संसदेच्या कक्षेत आहे. असा प्रस्ताव संसदेत बहुमताने मंजूर होणे आवश्यक आहे आणि सध्याचे राजकीय परिदृश्य पाहता त्याला मंजुरी मिळण्याची शक्यता आहे.

 

भारताच्या नावाचा इतिहास

 

“भारत” या नावाला उपखंडातील विविध भौगोलिक प्रदेशांना संदर्भित करणाऱ्या विविध नावांसह समृद्ध इतिहास आहे. यामध्ये “जंबुद्वीप,” “भरतखंड,” “हिमावर्ष,” “अजानभाववर्ष,” “भारतवर्ष,” “आर्यावर्त,” “हिंद,” “हिंदुस्थान,” “भारत” सारख्या शब्दांचा समावेश आहे. तथापि, “भारत” हे देशासाठी सर्वत्र स्वीकारले जाणारे आणि प्रचलित नाव आहे.

 

इंडिया, एक शब्द म्हणून, बहुतेकदा देशाच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक ओळखीऐवजी भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. हे मूलतः “इंडिका” या शब्दापासून आले आहे, ज्याचा उल्लेख चीनी प्रवासी मेगास्थेनिसने भारतीय उपखंडाच्या संदर्भात केला आहे.

 

भारत” नावाचे मूळ

 

“भारत” या नावाची मुळे प्राचीन आहेत, महाभारताच्या आदिपर्वात भारत या नावामागे एक कथा आहे. महर्षी विश्वामित्र आणि अप्सरा मेनका यांची कन्या शकुंतला आणि पुरुवंशी राजा दुष्यंत यांच्यात गंधर्ब पद्धतीने विवाह झाला होता आणि या दोघांच्या मुलाच नाव होत भरत.

ऐतरेय ब्राह्मण ग्रंथानुसार भरत हा चक्रवर्ती राजा झाला. चारही दिशांची भूमी जिंकून त्याने प्रचंड साम्राज्य उभारले. त्यामुळे त्याच्या नावावरून राज्ज्याला भारतवर्ष हे नाव पडले.

दशराध्न्य युद्ध

वैदिक काळापूर्वी वायव्य भारतात लोकांचे अनेक समूह राहत होते ज्यांना ‘जन’ म्हणत. असाच एक जन होता भरत जन ज्याचा प्रमुख होता ‘सुदास’.

प्राचीन ग्रंथामध्ये दशराध्न्य युद्ध चे वर्णन आढळते. महाभारत युद्धाच्या अडीच हजार वर्षापूर्वी म्हणजेच आजपासून साडेसात हजार वर्षपूर्वी दहा जनाच्या राजांनी सुदास याच्याशी युद्ध केले ज्यात सुदास विजयी झाला. सुदास हा भरत जन चा असल्यामुळे तत्कालीन आर्यावर्तात भरत जन चे वर्चस्व स्थापित झाले व भरत या नावावरून भारत नाव पडले.

 

इंडिया” चा पहिला उल्लेख

 

“इंडिया” चा सर्वात जुना उल्लेख मेगॅस्थेनिस याने केला होता, जो ग्रीक संशोधक आणि मौर्य साम्राज्याच्या काळात भारतातील राजदूत होता. त्यांनी त्यांच्या ग्रंथामध्ये भारतीय जमिनीचा उल्लेख “इंडिका” असा केला आहे. नंतर, विशेषतः ग्रीक आणि रोमन संदर्भांमध्ये “इंडिका” वरून “इंडिया” हा शब्द वापरला जाऊ लागला. इंग्रजांच्या आगमनानंतरच ‘इंडिया’ हेच नाव continue झाले व सर्वत्र ओळखले जाऊ लागले.

 

दोन्ही नावांचा संविधानात समावेश करणे

 

भारतीय राज्यघटना तयार करताना, “भारत” किंवा “इंडिया” वापरायचे की नाही यावर चर्चा सुरू होती. एच.व्ही. कामथ यांनी प्रस्तावित केले की अधिकृत नाव “भारत” असावे परंतु त्यात “इंडिया” देखील समाविष्ट करावे. या सूचनेवर मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली आणि अखेरीस, घटनेने दोन्ही नावे समाविष्ट केली. राज्यघटनेच्या कलम 1 मध्ये देशाचा उल्लेख “भारत, म्हणजे इंडिया” असा आहे.

 

निष्कर्ष

 

भारताच्या नावाचा वाद हा वारंवार होत असलेला विषय आहे. देशाच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विविधतेमुळे कालांतराने विविध नावं निर्माण झाली आहेत, ज्यामध्ये “भारत” हे सर्वात व्यापकपणे ओळखले आणि स्वीकारले गेले आहे. सध्या, “भारत” आणि “इंडिया” दोन्ही राज्यघटनेत सहअस्तित्वात आहेत, जे विविधतेतील राष्ट्राच्या एकतेचे प्रतिनिधित्व करतात. देशाच्या नावात कोणताही अधिकृत बदल करण्यासाठी घटनादुरुस्ती आवश्यक आहे, ही प्रक्रिया संसदेच्या मान्यतेच्या अधीन आहे.

 

हा ऐतिहासिक प्रवास भारताच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक अस्मितेमध्ये “भारत” नावाचे महत्त्व अधोरेखित करतो, तसेच भौगोलिक संदर्भ म्हणून “इंडिया” चा वापर देखील मान्य करतो. वादविवाद सुरूच आहे, परंतु भारत हा विविध ओळखींचा देश आहे जो त्याच्या संवैधानिकरित्या मान्यताप्राप्त नावांनी “भारत” आणि “इंडिया” आहे.

Leave a comment